سنگ قبر تاریخی علی صالح خان بختیاروند

در حین تحقیقات و پژوهش­ ها پیرامون اسناد و مدارک تاریخی به یک قبرستان قدیمی واقع در«شهر کیان» (شهرک) - چندکیلومتری مرکز شهرکرد- مراجعه نمودم و به سنگ قبری زیبا و منقوش برخوردم که با مطالعه آن دریافتم این سنگ قبر متعلق به یکی از خوانین بختیاری در زمان قاجاریه است. بنابراین بیشتر بر روی آن تمرکز نمودم و پس ازمطالعه این سنگ قبر متوجه شدم این قبر مربوط به «علی صالح خان ولد مرحوم علیرضا خان من جماعت بختیاروند» است که در سنه­ ی 1248 ه .ق در زمان فتحعلی شاه قاجار دارفانی را وداع گفت و در این شهر به خاک سپرده شده است.

این سنگ قبرکه بسیار زیبا و در نوع خود بی­ نظیر است به احتمال بسیار زیاد کارصنعتگران هفشجان است و نقاشی های آن بر گرفته از معماری زمان صفویه می­ باشد. اشعار حک شده بر گردآگرد این سنگ توجه هر بیننده ای را به خود جلب می نماید. به طور خلاصه آن چه یک انسان محقق از دیدن این سنگ قبر دریافت می کند  این است که صاحب این قبر می بایست دارای شخصیتی دینی و مذهبی بوده باشد. من نیز ایشان را فردی « متدین » یافتم.

از آنجایی که این گونه اسناد و مدارک معتبر جزء میراث و داشته های جامعه­ ی تاریخی- فرهنگی ایران زمین و بختیاری به حساب می آید در قبال آن احساس مسئولیت کردم و وظیفه ی خود دانستم تا به عنوان یک پژوهشگر در مورد این میراث گرانبها با اداره ی میراث فرهنگی استان چهارمحال و بختیاری به صحبت بنشینم. لذا پس از چند جلسه مراجعه به اداره فوق و همکاری و هماهنگی با اعضای محترم این سازمان توانستیم این اثر تاریخی را ثبت نماییم.

اگرچه در مورد شخصیت علی­صالح خان بختیاروند مطالب و مستند چندانی وجود ندارد اما سنگ قبر این سردار ایرانی نشان از اعتقادات و شخصیت سیاسی-مذهبی این فرد دارد که قسمت هرمی تاج سنگ و نقوش و اشعار موجود بر روی سنگ گواه این مطلب است. در قسمت عمودی سنگ، شکلی که نشان از دیانت شخص است که در آن دیده می شود. مطالعات نشان داده است که این سنگ قبر در همان محل تراشیده و آماده شده است. وزن آن بسیار سنگین و جاب­جا کردن آن بسیار مشکل است. خطوط و نقوشی که بر روی این سنگ حجاری شده است در نوع خود بی نظیر و بسیار دیدنی است. هنرمند با ظرافت خاصی به طراحی و درج اشعار در این سنگ پرداخته که بسیار منظره را جالب و دیدنی کرده است. کنگره­ های اطراف سنگ قبر خود حکایتی دگر دارد که بر ابهت سنگ بیش از پیش می­ افزاید. خطوطی به موازات هم بدون هیچ گونه کم و زیادی بر روی بدنه ­ی سنگ نقاشی شده که این سنگ را در نوع خود یکی از بی نظیرترین سنگ نوشته­ های موجود قرار داده است.

بر اساس منابع تاریخی علی صالح خان بختیاروند در زمان قاجار به همراه تعدادی از سران و خوانین بختیاری در تهران بسر می برده است که با شروع جنگ ها بین ایران و روسیه تزاری به سال 1218 ق وی به عنوان یکی از سرداران ایرانی در کنار عباس میرزا نایب السلطنه مشغول دفاع از تمامیت ارضی کشور می شود.

درکتاب جنته الاخبار (بخش تاریخ زندیه و قاجار)، (1260-1268) به انضمام نخبه الاخبار (بخش تاریخ زندیه و قاجار) (1257-1265) که توسط دکتر میرمحدث تصحیح و چاپ گردیده است در مورد نقش این سردار بختیاری در جنگ­ های ایران و روسیه تزاری چنین آمده است: «در این حال جناب مستطاب خلد آشیان  رضوان مکان آقا سید محمد کربلائی- اعلی الله مقامه – که از جملۀ فحول علمای راشدین و اعظم فقها و مجتهدین بودند با خلق بسیار به دارالخلافه  شده امر به دفاع فرمودند. پس فتحعلی شاه مقرر فرمودند که فرزند ارجمند سعادتمند نایب السلطنه در مقدمه روان شود. آنگاه حکم شد که شاهزادگان  عظام از صفحات ولایات ایران هر یک با لشکری­گران متوجه رکاب سعادت انتساب شوند و آن سکندرشان جمشید مکان منزل به منزل تشریف فرمای ملک شکی و شروان شده به موضع لاردشت سراپردۀ جلال برپا نمود، و نایب السلطنه و آصف الدوله و اسماعیل میرزا و عبدالله میرزا و علینقی میرزا و حسنعلی میرزا و حسن خان سردار و کلبعلی خان و سلیمان خان افشار و علی صالح خان بختیاری را طلبیده هر یک را به نوازشات شاهانه سربلند ساخت و از افواج قاهره  تحت تصرف آن­ها در آورد و تمام سپاه را سه قسمت نمود: یک قسم را به نایب السلطنه عنایت فرمود و قسم دویم را به حسنعلی میرزا و قسم سیم را به حسن خان و کلبعلی­خان و علی صالح خان و سلیمان خان بخشید و دوست و دشمن به یکدیگر می گفتند که با این سپاه، روی زمین را توان گرفت![1]».

در ادامه­ ی مبحث همین کتاب در تشریح یکی از جنگ­ ها آمده است که سپاه ایران و روس پس از رویارویی درمقابل هم هر یک بر دیگری غالب می­ آمد و گاهی پیروز میدان می شد. نایب السلطنه از خود دلاوری های بسیاری به نمایش گذاشت و سپاه روسیه را بارها متفرق کرد: «... نایب السلطنه خود کفن برگردن افکنده گاهی به توپ افکندن پرداختی و گاهی دویده سربازان را ترغیب و تحریص کردی و حسنعلی میرزا نیز صف برابر خود را حرکت داد و آغاز کشتن کرد و سه عراده توپ روسیه را گرفت و حسن­ خان سردار و کلبعلی خان و غیره نیز صف قرین خود را برداشتند و تعاقب آن­ ها نمودند. چون علی صالح خان بختیاری با جماعت خود پیشدستی کرده خود را بر قلب [سپاه] روسیه افکند و آغاز کشتن نمود، او را با توابع شکاروار از میان ربودند. و چون حسنعلی میرزا از تعاقب روسیه پرداخت ملاحظه نمود و دید که صمصام خان ارس در برابر نایب السلطنه مشغول جنگ است، حمله برده تمامی آن­ ها را دستگیر کردند. شش ساعت زمان محاصره امتداد یافت و از طرفین خلق بسیار به قتل آمد.[2]».  در ادامه­ ی جنگ بسیاری از سربازان و سرداران دو طرف اسیر شده و در این میان علی صالح خان بختیاری نیز به همراه فوج تحت امر خود اسیر سپاه روس گردید و پس از عقد عهدنامه­ ی ترکمانچای به سال 1228 ق اسرای دو طرف مبادله شده و هرکدام به وطن خویش بازگشتند[3].

زخم­ های ناشی از جنگ­ ها و مسائل و مشکلات مربوط به دوران اسارت بر روحیه سرداران و سربازان ایرانی تاثیر فراوانی گذاشت. از این رو این سردار بختیاری هم از این قاعده مستثنی نبود تا این که پنج سال پس از عهدنامه ­ی ترکمانچای و بازگشت به وطن در تاریخ یوم ینجشنبه هفتم شهر شوال سال 1248 هجری قمری در شهرک (شهرکیان امروزی) دارفانی را وداع گفت و به دیدار معبود خویش شتافت. بیت زیر از جمله ابیاتی است که بر روی تاج سنگ قبر ایشان نگاشته شده که این خود حکایت از عمر کوتاه این سردار ایرانی به دلایل ذکر شده در بالا دارد.

گلی بودم در ایام جوانی                    جوان بودم نکردم زندگانی

مطالب و اشعار نوشته شده بر روی سنگ قبر علی صالح خان بختیاروند در شهرک (شهرکیان امروزی) به قرار زیر است:

وفات یافت مرحوم مغفور رحمه الله تعالی عالیجاه معلی جایگاه علی صالح خان ابن مرحمت پناه علیرضا خان بختیاری من جماعت بختیاروند به تاریخ یوم پنجشنبه هفتم شهر شوال سنه 1248.

ای سرو چه وقتِ خم شدن بود تو را                    ای ماه چه وقتِ گــم شــدن بود تو را

از آتــش داغ خــود مرا سوخته ای                     ...که به وقت جنازه کفـــن بــود تـو را

ای خاک تیـره ورا ز مــا عزیـــز دار                    این نور چشم ماست که در بر گرفته­ ای

[1] - جنته الاخبار (بخش تاریخ زندیه و قاجار صفحات 184 -188 نوشته ی محمدحسن بن محمدرحیم لنجانی) (1260-1268) به انضمام نخبه الاخبار (بخش تاریخ زندیه و قاجار به تالیف عبدالوهاب بن علی اشرف بن اسماعیل شیرازی (1257-1265)به تصحیح و چاپ دکتر میرمحدث .

[2] - جنته الاخبار (بخش تاریخ زندیه و قاجار صفحات 184 -188 نوشته ی محمدحسن بن محمدرحیم لنجانی) (1260-1268) به انضمام نخبه الاخبار (بخش تاریخ زندیه و قاجار به تالیف عبدالوهاب بن علی اشرف بن اسماعیل شیرازی (1257-1265) به تصحیح و چاپ دکتر میرمحدث.

[3] - جنته الاخبار (بخش تاریخ زندیه و قاجار صفحات 184 -188 نوشته ی محمدحسن بن محمدرحیم لنجانی) (1260-1268) به انضمام نخبه الاخبار (بخش تاریخ زندیه و قاجار به تالیف عبدالوهاب بن علی اشرف بن اسماعیل شیرازی (1257-1265) به تصحیح و چاپ دکتر میرمحدث.